searbhónta

Tosaigh le dhá bhriathar, servīre na Laidine agus fo·gní na Sean-Ghaeilge, pós le chéile iad, fan naoi mí agus céard a thiocfaigh amach? An t-arracht seo a leanas a bhí in úsáid againn go dtí gur cuireadh searbhónta a ionad.

Tá an stair beagáinín níos casta ná an míniú thuas, ar ndóigh, ach an rud is tábhachtach ná gurb ionann ciall do servīre agus fo·gní. Thug an briathar Laidine an t-ainmfhocal servant do na Francaigh i bhfad ó shin. Tháinig servant leis na hAngla-Normannaigh go hÉirinn mar ar bhuail sé le foirmeacha den bhriathar dúchasach fo·gní ar nós fognam / fónamh agus foganta / fónta. Cuireadh le chéile iad, et voilà. Dála an scéil, tá searbhfhoghantaidhe le fáil in FGB (Ó Dónaill) fós mar var.

An Gairdín Gluaisteach

An Gairdín Gluaisteach, Samhradh 2013

  Cliceáil.

Le fírinne, níl sé ró-ghluaisteach ar chor ar bith. Ní féidir liom é a thiomáint áit ar bith!

níos gáirsiúla ó aois go haois

nad fess can cland na cenel duit

Go luath sa seanscéal Immram Curaigh Maíle Dúin (Iomramh Churach Mhaoil Dhúin), casann duine dá chomrádaithe óga a neamhdhlisteanacht le Maol Dúin; is é sin, nach bhfuil a fhios acu cé hiad a athair is a mháthair. 

Sa leagan is sine den scéal, atá le fáil in Leabhar na hUidhre (1673), deir a chomrádaí:

“Tussu,” ol se, “nad fess can cland ná cenél duit, 7 nicon fes mátair ná hathair…”

“Tusa,” ar seisean, “nach bhfuil a fhios cén chlann ná cineál duit, agus níl a fhios do mháthair ná d'athair…”

I leagan níos déanaí den scéal a tháinig anuas chugainn sa lámhscríbhinn Leabhar Buí Leacan (YBL), deir an lead céanna:

“Ale, a Mael Duin,” ar se, “tusu na fes can cland na cenel 7 na fes cia cu rod cumthusin for otrach…”

Tá sé seo an-chosúil leis an gcéad leagan, ach amháin go bhfuil an tarcaisne níos boirbe. Deir sé “níl a fhios cén cú a rug thú ar charn aoiligh”. 

Sa leagan is déanaí dá bhfuil againn den scéal, sa LS Harleian 5280, tá sé níos boirbe fós:

“na fes cia cu rot·chac for otrach” = “níl a fhios cén cú a chac thú ar charn aoiligh”

Bhí leagan eile den mhasla seo beo fós ar bhéal na ndaoine sa Ghaeltacht:

“Níl a fhios cén cú a chac é ná cén madra gearr a bhaist é (.i. a mhún air)!”

íseal le hard

Fuair mé an rann seo an lá cheana in Zeitschrift für Celtische Philologie, imleabhar 7, leathanach 268. Séard atá ann ná eagrán a rinne Kuno Meyer de rann a fuair seisean sa lámhscríbhinn B.iv.2 de chuid Acadamh Ríoga na hÉireann, scríofa le Mícheál Ó Cléirigh sa chéad leath den 17ú haois.

Tá go maith. Tá na sonraí uilig agaibh. Anois, seo iad an bunleagan, leagan eile de i dteanga is litriú an lae inniu, agus aistriúchán Béarla:

Íssiol fri hard, ní bec búaidh;

slemoin fri garǔ caich ar n-úair;

intí diroindi samlaid,

bidh réidh riëm cech n-aimhréidh.

Íseal le hard, ní beag bua;

sleamhain le garbh cáich ar uair;

an té a rinne amhlaidh,

beidh réidh roimhe gach aimhréidh.

Lowly toward the high, no small virtue;

smooth to the rough of each in turn;

whoever does thus,

every difficulty he encounters will be easy.

Ach tá níos mó ann. Fuair mé amach go bhfuil an chéad leagan de na focail seo i bhfad níos sine ná a bhfuil againn thuas. Tá siad le fáil mar nóta imill i lámhscríbhinn Laidine ón 10ú haois ar a dtugtar Codex Bernensis. Seo iad ar bharr an leathanaigh (fol. 117a):

Agus seo mar a cuireadh i gcló iad in Thesaurus Palaeohibernicus, iml. 2, lch. 235:

Brigit dixit:

Isel fri art

tailciud fri gargg

cáith a uuair

cachóin dogéna samlid

bid reid riam cach n-amreid.

Íseal le hard

géilliúil le garg

cách ar uair;

gach aon a dhéanfaidh amhlaidh

beidh réidh roimhe gach aimhréidh.

Táimse i bponc.

Túsa indu-

lig a ribar

“Tú-sa i ndulig,” ar Ibar.

Tosaíonn an abairt seo ag deireadh líne amháin sa lámhscríbhinn agus críochnaíonn sí ar an gcéad líne eile, mar atá le feiceáil thuas. Dúirt an t-ara Iobhar an méid seo le Séadanta sa Mhacghníomhartha. “Tá mé i bponc” a déarfaí i nGaeilge an lae inniu.

Is ionann “dulig” agus “doiligh” (= deacair, dona), focal atá againn fós, ach in úsáid anseo mar ainmfhocal. Focal ar fhocal: “Tá mé in áit / i rud atá deacair,” nó “Tá mé i ndeacracht.”

Maidir leis an tsanasaíocht, tháinig “doiligh” ón rémhír do- (= nach féidir, atá an-deacair, dona) móide foirm den bhriathar “fo·long” (= fulaing). I bhfocail eile, ciallaíonn sé “deacair a fhulaingt”. (Má tá do-fhocal ann, is iondúil go mbíonn so-fhocal ann freisin, mar atá “suilig” sa chás seo. Níor mhair sé beo go dtí an lá inniu, go bhfios dom.)

Tá foirm eile den fhocal "doiligh" beo bríomhar i nGaeilge na hAlbain. Mar shampla: 

Tha mi duilich. = Tá brón orm.

Ní fraocháin iad seo!

Mar a deir an teideal, ní fraocháin iad seo, cé go bhfuil siad ar choimhéid leo agus tá beagnach an dath céanna orthu.  Maidir leis an mblas atá orthu, déarfainn go bhfuil sé cosúil le péitseog measctha le fraochán. Amelanchier alnifolia an t-ainm oifigiúil atá ar an bplanda. Tá dornán ainmneacha air i mBéarla: serviceberrry, sarvisberry, saskatoon, etc. (Ainmníodh príomhchathair Saskatchewan as an gceann deireanach seo.)

“Caora sceach na sead” a thugtar orthu seo i nGaeilge. Chruinnigh mé na caora sa bhabhla thuas tráthnóna inniu ag bun an chnoic. Seo a ndearna mé leo uair an chloig níos déanaí:

Is le plumaí nó le silíní a dhéantar le clafoutis de ghnáth, ach tá mé cinnte go mbeidh an leagan seo blasta. Níl a fhios le cinnteacht fós, óir tá sé ag fanacht linn sa chistin fós. Seo an t-oideas an-simplí a d'úsáid mé, ceann a fuair mé ó chara thiar sa bhliain 1983.

An Gairdín Gluaiseachtach 2013

An Gairdín Gluaiseachtach 2013

Tá a lán plandaí éagsúla ag fás i leaba mo truiclín i mbliana. Tá an chuid is mó acu réasúnta íseal le nach ndéanfaidh an ghaoth dochar dóibh agus mé ag tiomáint. Ní turais fhada atá i gceist, pé scéal é, agus bíonn siad uilig ar shráideanna na cathrach, ní ar an mótarbhealach.

Níl an gairdín chomh taibhseach agus a bhí sé na blianta eile, ach is dóigh liom go bhfuil charme discret aige mar sin féin. Agus tá glasraí ann i mbliana!