03 Meitheamh 2014

bealach na filíochta fadó


Is cosúil go mbíodh daoine in Éirinn fadó a raibh post acu mar Ard-Ollamh. Post a bhí inchurtha le Aire Oideachais & Eolaíochta in éineacht le File an Stáit san am céanna a bhí ann. Thugtaí Rí-Ollamh, Príomh-Éigeas, agus Rí-Éigeas ar an duine seo chomh maith.

Deir an seanscéal Immacallam in Dá Thúarad linn go raibh an post seo ag Adna mac Uthidir fadó. Bhí mac aige darbh ainm Néide. Chuaigh an mac seo go hAlbain le héigse a fhoghlaim ó Eochu Echbél. Bhí go maith agus ní raibh go holc.


Rola iarum in gilla bricht forsind tuind

Ach lá amháin chuaigh Néide síos go dtí an trá, agus chuala sé na tonnta ag caoineadh. Chan sé briocht orthu agus fuair sé amach uathu go raibh a athair tar éis bás a fháil, agus níos measa fós, go raibh file darbh ainm Ferchertna ar tí an Ard-Ollúnacht a fháil!

Tar éis d'Eochu Echbél an scéala seo a chloisteáil, deir sé le Néide go bhfuil sé ar comhchéim leis féin in éigse agus go bhfuil air filleadh ar Éirinn láithreach. Chuaigh Néide chun bóthair. Níos mó ná uair amháin, mar a tharla! Faoi thrí, actually, ós scéal Éireannach é seo.


Luid iarum neide reme

Luid iarum Neide reme ocus a t[h]rí brathir leis .i. Lugaid, Cairpre, Cruttine.  Do-curidar bolc belce dóib for conair.  Asbert fer díb cid dia n-apar bolc belce. Uair na fetatar lotar for culu co Echaid combátar mís aice.

D'imigh Néide agus Lugaid, Cairpre agus Cruttine, a thriúr deartháireacha. Tháinig siad ar bholgán béice ar an tslí. Dúirt duine amháin acu, “Cén fáth a dtugtar bolgán béice air?” Ó nach raibh a fhios acu, chuaigh siad ar ais agus chaith siad mí eile le hEochu.

Lotar for conair doridisi.

Lotar for conair doridisi.  Docuridar simind doib. Asbert fer dib, Cid dia n-apar semind? Uair na fetatar lotar for culu co a n-aiti.  Documlat úad i cind mís aile.  Docuridar gass sanais doib. Uair na fetatar cid dia n-epar gas sanais tiagait for culu co Echaid co mbatar mís aile aca.

Chuaigh siad chun bóthair arís. Tháinig siad ar “simind” (feag nó giolc ?). Dúirt duine díobh, “Cén fáth a dtugtar simind air?” Ó nach raibh a fhios acu, chuaigh siad ar ais chun a n-oide. D'imigh siad uaidh arís i gceann míosa eile. Tháinig siad ar ghas “sanais” (?). Ó nach raibh a fhios acu cén fáth a raibh gas sanais mar ainm air, chuaigh siad ar ais go hEochu agus bhí siad mí eile leis.

Faoi dheireadh thiar thall, tar éis dóibh na mínithe a bhí uathu a fháil - toisc go raibh siad thar a bheith dáiríre agus an-choinsiasach mar fhilí -  d'fhág siad Albain agus shroich siad Éirinn.

01 Meitheamh 2014

cumhacht an domhain thíos


De réir thraidisiún na gCeilteach, ba Shliocht an Té Cheilte a bhí iontu. Ba é Kḷtos a gcéad athair, an sinsear naofa a chuaigh chun cónaithe faoin talamh mar dhia. Míníonn an teoiric/fíric seo difríochtaí suntasacha idir a gcreideamh agus creideamh na Rómhánach is na nGréagach.

Is ar shliabh ard - Olympus - nó áit éigin eile os ár gcionn a bhí cónaí ar formhór na ndéithe Gréaga-Rómhánacha. Ba nós leis na pobail seo, agus leis na Giúdaigh chomh maith, íobairtí - ainmhithe den chuid is mó - a ofráil ar altóirí arda. Loisceadh ansin iad le go rachadh an deatach “milis” thuas chun na ndéithe. Loisc na Rómhánaigh a lán túise chomh maith, túis a fuair siad ar phraghas sách ard ón Araib Theas.

Ach ó thuaidh, sna críocha Ceilteacha, ba mhinic a rinne na Ceiltigh poll sa talamh mar altóir, mar ar chaith siad corpáin na n-ainimhithe a mharaigh siad mar íobairtí. Seo macasamhail den altóir sin, cé go bhfuil sí seo cineál beag. Lobh an fheoil agus chuaigh na súnna síos chun an domhain thíos. Neam neam!



Seo é an sloc mór i lár an tearmainn in Gournay-sur-Aronde a bhí ina altóir chuasach:




Ba nós leis na Ceiltigh rudaí luachmhara eile a chur i sloic, i ndíoga, i dtoibreacha, i bpoill eile mar ofrálacha. Faigheann seandálaithe seodra, airgid is óir, airm, coirí, trumpaí, cogaid, etc. sna háiteanna sin, agus i lochanna agus aibhneacha chomh maith. Is léir gur chreid na Ceiltigh go raibh cumhacht ina cónaí faoin talamh. Seo trumpa (carnyx), cuid de na hofrálacha a fuarthas i ndíog sa tearmann ag Tintignac sa Frainc.



Aguisín: nach suimiúil an rud é go bhfuil cónaí i mbrúnna faoin talamh ag Tuatha Dé Danann in Éirinn - go fóill, más fíor!

30 Bealtaine 2014

Cé hiad na Ceiltigh?


Cé hiad na Ceiltigh? Tá míniú ann a thosaigh le Julius Caesar, a d'fhobair Kuno Meyer, agus ar chuir Kim McCone an dlaoi mhullaigh air. Sliocht Dhia na Marbh is ea na Ceiltigh. 

Is faoin fhocal Κελτοί / Celtae / Celts atá mé ag caint, ar ndóigh, agus is míniú sanasaíochta atá i gceist agam.

Tosaímis le Caesar. Dúirt sé ina chuntas ar Chogadh na nGall, De Bello Gallico

Galli se omnes ab Dite patre prognatos praedicant.
Maíonn na Gallaigh uile gur shíolraigh siad ó Dis Pater.


B'ionann Dis Pater agus Pluto, dia an domhain thíos i gcreideamh na Rómhánach agus na nGréagach. Ba ghnách le Caesar ainmneacha Rómhánacha a chur ar dhéithe na nGallach. Ach cén t-ainm a bhí ar an dia seo ina theanga féin? Is dóigh le McCone go bhfuil an freagra aige: *Kḷtos.

Ciallaíonn Kḷtos “an té ceilte”. Tháinig sé, más fíor, ón bhfréamh Ind-Eorpach *kel- (clúdaigh, ceil). Tháinig na focail cell, helmet, hall, hell ón bhfréamh chéanna, chomh maith leis an mbriathar Gaeilge “ceil”. Má thosaíonn muid leis an ainm Kḷtos, is féidir ainm eile, Keltos, a dhíorthú uaidh go rialta agus gan dua trí athrú Ind-Eorpach darb ainm vṛddhi. An chiall a bheadh le Keltos ná “duine atá bainteach leis an té ceilte, nó duine dá shliocht”.

Cé hiad na Ceiltigh? Is iad, ó thaobh na teangeolaíochta de, The Offspring of the Hidden One. Is dócha, mar a tharlaíonn go minic sna cúrsaí seo, nach Kḷtos fíorainm an dé shinsearaigh seo, ach buafhocal nó epithet a tugadh dó toisc go raibh a ainm féin ró-naofa nó ró-chumhachtach.

Maidir le buafhocail, bhí ceann eile ag Kḷtos i measc na nGael, dar le Kuno Meyer, mar atá Donn, “an té dorcha”, atá nó a bhí ina chónaí ar oileán beag amach ó chósta Chiarraí darb ainm Teach Duinn, cé gur Bull Rock nó An Tarbh a thugtar air níos minice inniu. Dia na marbh ab ea Donn. Deir Donn i ndán ó 9ú haois:

Cucum dom thig tíssaid uili íar bar n-écaib!
Chugam, do mo theach, ba cheart daoibh uilig a theacht tar éis bhur mbáis!

Teach Duinn

Má tá tuilleadh spéis agat san scéal seo, molaim an t-alt seo le John Carey, Donn, Amairgen, Íth and the Prehistory of Irish Pseudohistory

17 Aibreán 2014

An Daghdha


Níl cliú agam cén fáth ar bhaist an t-ealaíontóir Martin Spei “Dagda” ar an bhfirín seo, ach is cosúil gurb é sin an t-ainm atá air.



Deirtear linn in Cath Maige Tuired gur fear ollmhór a bhí sa Daghdha agus go raibh méidithir scabol tige a bolc fair, chomh mór le coire tí a bholg air.  Tá an méid sin fíor anseo! 


Sórt leasainm nó teideal a bhí san ainm Dagda, a chiallaíonn Dea-Dhia. Bhí ainmneacha eile air, mar atá Eochaidh Ollathair agus Ruad Rofessa (an Rua a bhfuil fios mór aige, Rua Ró-fheasa). Níl sé deacair na hainmneacha eile seo a rá i nGaeilge an lae inniu.  Ach céard faoin Daghdha?

Tá focail eile againn atá beo fós a raibh an carn consan -gd- / -ghdh- acu sa tSean-Ghaeilge:

rígda → ríoga

lígda → líoga

bregda → breá

Ségda → Sé

Ar cheart dúinn Dagda / Daghdha a fhuaimniú mar “Dága” ar nós ríoga agus líoga, nó mar “Dá” ar nós breá agus Sé? Tá luí agamsa le Dá mar réiteach ar an ábhar seo: 

Dagda /daγδa/ → /daγγǝ/ → /da:γǝ/ → /da:/ Dá = Da = Dad!

Tá níos mó den Dagda thuas le Martin Spei le feiceáil anseo.

14 Aibreán 2014

Oghma, aguisín



Tá an fógra seo le feiceáil i gCo. Chorcaí. Ba dheas an rud é Oghma a fheiceáil air, dá mbeadh sé ceart ó thaobh na logainmníochta de. Ach is cosúil nach bhfuil. Tá leagan Gaeilge eile air, mar atá Cnoc Camtha, a chiallaíonn Bent Hill nó Crooked Hill. 

Ní dóigh liom go bhfuil an t-ainm Oghma le feiceáil in aon logainm in Éirinn, ná áit ar bith sa Dinnseanchas ná in aon seanchas eile. Dia agus nia* ar neamhaird a bhí ann ar feadh i bhfad. 

* laoch

10 Aibreán 2014

Oghma


Bhí ionadh orm nuair a d'fhoghlaim mé níos luaithe inniu go bhfuil íomhá de dhuine de na seandéithe Éireannacha, Tuatha Dé Danann, teilgthe i gcré-umha, ar fhoirgneamh poiblí in Washington, D.C.


Tá Ogma (Oghma i litriú an lae inniu) ina sheasamh os comhair Sequoyah ar dhoras amháin den John Adams Building de chuid an Library of Congress. Cén fáth a bhfuil an bheirt seo le chéile? Toisc gur chum siad córais litrithe dá muintir.

Níl dabht dá laghad ann gur chum Sequoyah an siollabra a úsáidtear leis an tSeiricis (Cherokee) a scríobh:  


Níl sé chomh cinnte céanna, áfach, gur as Oghma a ainmníodh na litreacha ogham. Chreid an t-ealaíontóir Lee Lawrie é sin nuair a dhear sé na doirse seo sa bhliain 1939:


Chreid Lawrie é sin toisc gurb é sin a deir In Lebor Ogaim, tráchtas meánaoiseach ar an aibítir seo:


atair ogaim ogma m-r ogaim lám nó scian ogma

Athair oghaim Oghma, máthair oghaim lámh nó scian Oghma.

Ogma mac Elathan atá i gceist anseo, ball de Thuatha Dé Danann, seandéithe na nGael.  Luaitear freisin é in Cath Maige Tuired, mar a bhfuil sé ina laoch seachas ina fhile. Tá scoláirí ann inniu a smaoiníonn gurb ionann Ogma na nGael agus Ogmios, dia na solabharthachta i measc na nGallach (Gauls), ach níl an nasc sin gan fadhbanna.

Bhí mínithe eile ag na Gael, áfach, maidir le tús na haibítire ogham. Níor ghlac an t-aos léinn ar fad leis an scéal - nó miotas - thuas. B'fhearr leo scéalta eile. Oghaim ann nó as, is léir go raibh dia darbh ainm Oghma ann - i scéalta agus i miotais - agus tá a íomhá le feiceáil i bpríomhchathair na Stát Aontaithe le beagnach 80 bliain anois!

02 Aibreán 2014

Go gcumhdaí Dia mé!


“Go gcaomhnaí Dia mé!” Bhí na SeanGhaeil in ann é seo a rá in aon fhocal amháin. Mar seo a rinne siad é.



1. Tosaigh leis an aidiacht cáem = dear, precious, beloved, caomh.

2. Déan briathar de: cáemaid = treats kindly, cherishes, caomhnaíonn. 
(Tugtar briathar dí-ainmneach (denominative verb) ar an gceann a dhéantar ó ainmfhocal nó aidiacht.)

3. Cuir an briathar sa mhodh foshuiteach: cáema X = may X treat kindly, go caomhnaí X.

4. Cé atá le caomhnú? Mise! Cuir an forainm ann: no-m·cháema X = go caomhnaí X mé. 
(Tá no- ann leis an mhír -m- (= mé) a choinneáil ina seasamh, sin an méid. Níl aon bhrí eile leis.)

5. Cé hé X? Dia sa chás seo, ach baintear úsáid as focal eile : coimmdiu, a chiallaíonn “tiarna”.
(Bhí an focal seo ann fós sa Nua-Ghaeilge Chlasaiceach: An Coimdhe.) Is ag an bpointe seo a dhéantar an cleas ar a dtugtar “tmesis” nó “gearradh”. Déantar dhá leath den bhriathar nom·cháema agus cuirtear an t-ainmfhocal coimmdiu (an tiarna) sa bhearna eatarthu: 
no-m-choimmdiu-cáema
(Nod leat: séimhíonn an mhír -m- (= mé) cibé consan a thagann ar a lorg.)

Seo é an focal iomlán mar atá sé le feiceáil mar nóta imill sa lámhscríbhinn St. Gall Priscian, ag bun leathanach 204:


Nod leat: scríobhadh -coíma anseo seachas -cáema. Níl in ach leagan malartach de áe

Nomchoimmdiucoíma!
Go gcaomhnaí Dia mé!