20 Meitheamh 2018

Tao Te Ching 道德經


An Chéad Chaibidil


An siúl a shiúltar, 
ní siúl buan é. 

An t-ainm a ainmnítear, 
ní ainm buan é. 

Gan ainm, is bunús neimhe is talún é. 
Le hainm, is máthair an uile ní é. 

Gan greim air, feictear a rún. 
Le greim air, feictear a íomhánna. 

Is ionann ó thús iad, 
cé nach ionann a n-ainm. 
Tugtar mistéir orthu araon. 

Mistéir na mistéirí, 
doras gach rúin.


道可道,非常道。
名可名,非常名。

無名天地之始;
有名萬物之母。

故常無欲,
以觀其妙;

常有欲,
以觀其徼。

此兩者,
同出而異名,
同謂之玄。

玄之又玄,
衆妙之門。

14 Meitheamh 2018

Rann as Eipic Gilgameš


Arís is arís, tagann tuile san abhainn
agus imíonn cuil le sruth na habhann.
Féachann a haghaidh ar aghaidh na gréine.
Ansin, go tobann, níl rud ar bith ann.





17 Aibreán 2018

Conas a fuair Cú Chearca a ainm?




Cú Chearca, cad as don ainm sin? Ní hansa. Bhí cailleach naofa (.i. bean rialta) darbh ainm Cearc ann. Uair amháin chuaigh Fionnchadh, mac rí Osraí, ag seilg gar dá cillín. Dhúisigh na gadhair giorria. Bhí cú ag an gcailleach agus mharbhaigh sé an giorria. Mharaigh cúnna Fhionnchaidh cú na caillí. 
“Trua sin, a Fhionnchaidh!” arsa an chailleach. “Mharaigh tú mo chú coimeádta (.i. mo mhadra faire), agus bainfidh mé neamh díot ina éiric (.i. ina dhíol).” 
“Ná goid neamh díom,” arsa Fionnchadh. “Beidh mé i mo mhadra faire agat go ceann bliana i ndíol an chú.” 
“Glacaim leis sin,” arsa an chailleach, “agus beidh Cú Chearca mar ainm ort.” 
“Aontaím,” arsa Fionnchadh, agus bhí sé amhlaidh. Is dá bhrí sin a tugadh Cú Chearca air.

10 Márta 2018

An bealach corach ó "comarbae" go "farpais"



Tá focal ag na Gáidhligeoirí nach n-aithnítear i nGaeilge. Le fírinne, tá dhá fhocal ann, co-fharpais agus farpais, ach tá an chiall chéanna acu: comórtas, mar atá le feiceáil thuas. Is focail lán-Ghaelach iad, cé nach bhfuil an stair taobh thiar díobh an-soiléir ar an gcéad amharc. Tosaíonn an scéal leis an bhfocal Sean-Ghaeilge comarbae, a chiallaíonn “heir, successor”.


Rinneadh ainmfhocal eile as, comarbus, leis an gciall “inheritance, heritage, patrimony; succession, heirship”.


Níos déanaí, shíl duine nó daoine i ré na Nua-Ghaeilge Mhoch go raibh f ann ó thús, cé go raibh sé balbh i lár comhfhocail: comhfhorbas.


Ní raibh an smaoineamh seo chomh haisteach sin, dáiríre. Tá fh balbh. Nuair a thosaíonn focal le guta uaireanta ceaptar gur thosaigh sé f  ó cheart, agus cuirtear an f ar ais. Tharla sé sin do úar na Sean-Ghaeilge, ar rinneadh fuar de, agus do úath > fuath

Céard faoin athrú séimeantach, ó “succession, heirship” go “competition”? Níl an míniú chomh deacair sin. Is minic a bhíonn coimhlint agus easaontas ann nuair atá oidhreacht agus comharbas i gceist.

Foilsíodh aistriúchán Gáidhlig de The Pilgrim's Progress le John Bunyan in Albain sa bhliain 1840 faoin teideal Eachdraidh Fhìrinneach mu'n Chogadh Naomh. Tá sampla maith ann d'úsáid an fhocail co-fharpus mar cheann de na peacaí:


Bhí an litriú comh-fharpais le feiceáil i gcló faoin am sin le deireadh caol, mar ainmfhocal baininscneach - athrú eile ar an mbealach! - agus farpuisfarpais leis féin freisin. Is focal coitieanta anois é, mar atá le feiceáil thuas agus fud an idirlín.

29 Samhain 2017

Bia na nGael fadó


Cur síos é seo ar aiste bia na nGael "fiáin" a bhí ina gcónaí i gCo. Sligigh sa bhliain 1588, de réir an Spáinnigh Francisco de Cuéllar, a tháinig slán ó longbhriseadh an Armada ar chósta na hÉireann sa bhliain sin.

Su propiedad destos salvajes es vivir como brutos en las montañas, que las hay muy ásperas en aquella parte de Irlanda donde nos perdimos. Viven en chozas hechas de pajas; todos son hombres corpulentos y de lindas facciones y miembros; sueltos como corzos; no comen más de una vez al dia, y ésa ha de ser de noche, y lo que ordinariamente comen es manteca con pan de avena; beben leche aceda por no tener otra bebida; no beben agua, siendo la mejor del mundo. Las fiestas comen alguna carne medio cocida, sin pan ni sal, que es su usanza ésta. 

Is nós leis na daoine fiáine seo maireachtáil mar ainmhithe sna sléibhte, atá an-garbh sa chuid sin d'Éirinn inar cailleadh sinn. Cónaíonn siad i mbotháin déanta as tuí. Is daoine láidre iad uile a bhfuil géaga agus gnúiseanna dathúla acu. Táid chomh lúfar leis an bhfia odhar. Ní itheann siad ach uair amháin sa lá, agus é seo san oíche, agus is éard a itheann siad ná im le harán coirce. Ólann siad bainne géar ó nach bhfuil deoch ar bith eile acu. Ní ólann siad uisce, cé nach bhfuil níos fearr ar domhan. Ag na féilte itheann siad feoil leathbhruite gan arán ná salann, mar is é sin an gnás atá acu.


Tá an síneadh fada san áit mhícheart.

02 Samhain 2017

An Bás


Seo dhá radharc ar an mbás, an chéad cheann ón Ind ca. 450 AD, agus an dara ceann ón Ostair ó thús na fichiú haoise. Drámadóir ba ea Kālidāsa. Fealsamh ba ea Wittgenstein. 


1.

Bás is ea bunstaid an neach ionchollaithe.
Rud thánaisteach, de réir na saoithe, is ea beatha.
Má tharraingtear anáil fiú ar feadh meandair,
is cinnte nach beag an tairbhe é sin.

मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवितमुच्यते बुधैः ।
क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन् यदि जन्तुर्ननु लाभवानसौ ॥

Raghuvaṃśa, Kālidāsa


2.

Ní cuid den bheatha é an bás. Ní rud é a fhulaingítear. Má thuigtear an tsíoraíocht mar neamh-am seachas mar am gan chríoch, is síoraí an neach a mhaireann san am i láthair. Is gan chríoch atá an saol, díreach mar atá ár radharc gan chríoch.


Der Tod ist kein Ereignis des Lebens. Den Tod erlebt man nicht. Wenn man unter Ewigkeit nicht unendliche Zeitdauer, sondern Unzeitlichkeit versteht, dann lebt der ewig, der in der Gegenwart lebt. Unser Leben ist ebenso endlos, wie unser Gesichtsfeld grenzenlos ist. 

Tractatus logico-philosophicus, Ludwig Wittgenstein 



24 Deireadh Fómhair 2017

Śvetāśvatara


Dhá rann as an Śvetāśvatara Upaniṣad (4:3-4)

Is bean thú, is fear thú. 
Is ógánach thú agus is iníon.
Is seanfhear le maide thú a shiúlann go corrach.
Saolaítear thú le d'aghaidh ar gach treo.

Éan gorm thú agus éan glas le súile dearga.
Broinn na tintrí thú. Ráithí agus farraigí thú.
Gan tús, is tú an uileláithreacht   
óna saolaítear gach uile neach.


त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी ।
त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥३॥

नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्षस्तडिद्गर्भ ऋतवः समुद्राः ।
अनादिमत् त्वं विभुत्वेन वर्तसे यतो जातानि भुवनानि विश्वा ॥४॥