29 Samhain 2017

Bia na nGael fadó


Cur síos é seo ar aiste bia na nGael "fiáin" a bhí ina gcónaí i gCo. Sligigh sa bhliain 1588, de réir an Spáinnigh Francisco de Cuéllar, a tháinig slán ó longbhriseadh an Armada ar chósta na hÉireann sa bhliain sin.

Su propiedad destos salvajes es vivir como brutos en las montañas, que las hay muy ásperas en aquella parte de Irlanda donde nos perdimos. Viven en chozas hechas de pajas; todos son hombres corpulentos y de lindas facciones y miembros; sueltos como corzos; no comen más de una vez al dia, y ésa ha de ser de noche, y lo que ordinariamente comen es manteca con pan de avena; beben leche aceda por no tener otra bebida; no beben agua, siendo la mejor del mundo. Las fiestas comen alguna carne medio cocida, sin pan ni sal, que es su usanza ésta. 

Is nós leis na daoine fiáine seo maireachtáil mar ainmhithe sna sléibhte, atá an-garbh sa chuid sin d'Éirinn inar cailleadh sinn. Cónaíonn siad i mbotháin déanta as tuí. Is daoine láidre iad uile a bhfuil géaga agus gnúiseanna dathúla acu. Táid chomh lúfar leis an bhfia odhar. Ní itheann siad ach uair amháin sa lá, agus é seo san oíche, agus is éard a itheann siad ná im le harán coirce. Ólann siad bainne géar ó nach bhfuil deoch ar bith eile acu. Ní ólann siad uisce, cé nach bhfuil níos fearr ar domhan. Ag na féilte itheann siad feoil leathbhruite gan arán ná salann, mar is é sin an gnás atá acu.


Tá an síneadh fada san áit mhícheart.

02 Samhain 2017

An Bás


Seo dhá radharc ar an mbás, an chéad cheann ón Ind ca. 450 AD, agus an dara ceann ón Ostair ó thús na fichiú haoise. Drámadóir ba ea Kālidāsa. Fealsamh ba ea Wittgenstein. 


1.

Bás is ea bunstaid an neach ionchollaithe.
Rud thánaisteach, de réir na saoithe, is ea beatha.
Má tharraingtear anáil fiú ar feadh meandair,
is cinnte nach beag an tairbhe é sin.

मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवितमुच्यते बुधैः ।
क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन् यदि जन्तुर्ननु लाभवानसौ ॥

Raghuvaṃśa, Kālidāsa


2.

Ní cuid den bheatha é an bás. Ní rud é a fhulaingítear. Má thuigtear an tsíoraíocht mar neamh-am seachas mar am gan chríoch, is síoraí an neach a mhaireann san am i láthair. Is gan chríoch atá an saol, díreach mar atá ár radharc gan chríoch.


Der Tod ist kein Ereignis des Lebens. Den Tod erlebt man nicht. Wenn man unter Ewigkeit nicht unendliche Zeitdauer, sondern Unzeitlichkeit versteht, dann lebt der ewig, der in der Gegenwart lebt. Unser Leben ist ebenso endlos, wie unser Gesichtsfeld grenzenlos ist. 

Tractatus logico-philosophicus, Ludwig Wittgenstein 



24 Deireadh Fómhair 2017

Śvetāśvatara


Dhá rann as an Śvetāśvatara Upaniṣad (4:3-4)

Is bean thú, is fear thú. 
Is ógánach thú agus is iníon.
Is seanfhear le maide thú a shiúlann go corrach.
Saolaítear thú le d'aghaidh ar gach treo.

Éan gorm thú agus éan glas le súile dearga.
Broinn na tintrí thú. Ráithí agus farraigí thú.
Gan tús, is tú an uileláithreacht   
óna saolaítear gach uile neach.


त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी ।
त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥३॥

नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्षस्तडिद्गर्भ ऋतवः समुद्राः ।
अनादिमत् त्वं विभुत्वेन वर्तसे यतो जातानि भुवनानि विश्वा ॥४॥


20 Deireadh Fómhair 2017

Laoi an Chruthaithe


Nāsadīya Sūkta
Ṛg Veda 10:129


Ag an am sin ní raibh beith ann ná neamhbheith.
Ní raibh an t-aer ann ná an neamh thairis.
Céard a chlúdaigh, céard a chosain, cén áit?
An raibh duibheagán dothomhaiste ann?

Ní raibh bás ann ná neamhbhásmhaireacht.
Ní raibh lorg an lae ná na h-oíche ann.
D’análaigh an t-aon gan aer leis féin.
Ní raibh rud ar bith eile ann.


Bhí dorchadas fillte i ndorchadas ar dtús,
Uisce doiléir an méid seo uile.
As neamhní ceilte i neamhní,
rugadh an t-aon trí chumhacht teasa.

Tháinig mian ar dtús.
Céadsíol na hintinne a bhí inti.
Saoithe a scrúdaigh a gcroí go críonna
a d’aithin gaol na beithe le neamhbheith.

Shín siad a dtéad ó cheann go ceann.
Céard a bhí faoi, céard os a chionn?
Bhí síoladóirí ann. Bhí fórsaí móra ann.
Bhí cumhacht thíos, bhí tabhartas thuas.

Cá bhfios go fírinneach nó cé a déarfaidh
cár rugadh an uile agus cad as don chruthú?
Tháinig na déithe tar éis an tuismidh.
Cé aige a bhfuil a fhios cár éirigh sé?

Conas a tharla an cruthú seo,
má múnlaíodh nó mura múnlaíodh é,
an té a fhéachann anuas ó na flaithis,
tá a fhios aige. Nó b’fhéidir nach bhfuil.



नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत् |
किमावरीवः कुह कस्य शर्मन्नम्भः किमासीद्गहनं गभीरम् ॥ १॥

न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न रात्र्या अह्न आसीत्प्रकेतः |
आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किञ्चनास ॥२॥

तम आसीत्तमसा गूहळमग्रे प्रकेतं सलिलं सर्वाऽइदम् |
तुच्छ्येनाभ्वपिहितं यदासीत्तपसस्तन्महिनाजायतैकम् ॥३॥

कामस्तदग्रे समवर्तताधि मनसो रेतः प्रथमं यदासीत् |
सतो बन्धुमसति निरविन्दन्हृदि प्रतीष्या कवयो मनीषा ॥४॥

तिरश्चीनो विततो रश्मिरेषामधः स्विदासीदुपरि स्विदासीत् |
रेतोधा आसन्महिमान आसन्त्स्वधा अवस्तात्प्रयतिः परस्तात् ॥५॥

को अद्धा वेद क इह प्र वोचत्कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः |
अर्वाग्देवा अस्य विसर्जनेनाथा को वेद यत आबभूव ॥६॥

इयं विसृष्टिर्यत आबभूव यदि वा दधे यदि वा न |
यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्त्सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद ॥७॥

17 Deireadh Fómhair 2017

Éin


Dhá sheanfhocal agus beannacht:






15 Deireadh Fómhair 2017

lámhdhéithe




lámhdhia, m. (gs. ~, pl. -dhéithe). Lit. Household god, idol.


Tá a fhios againn go mbíonn chuile dhia níos diaga faoi thrí.

14 Deireadh Fómhair 2017

An bhfuil ciall uathúil ag gach aon fhocal?


A bhfuil na focail "aibhléis" agus "leictreachas" inmhalartaithe? An ionann an chiall dóibh? Céard faoi "gluaisteán" agus "carr"? "Guthán" agus "teileafón"? "Freisin" agus "fosta" agus "leis"?

Pléadh an cheist seo in Auraicept na n-Éces (Uraiceacht na nÉigeas) i bhfad ó shin sa mheánaois.

Is ed asbeir in Laitneoir cid leithiu i foclaib & i llitrib in Gaedelc, ni leithe i ciallaibh; ar cia bet ilanmann icon Gaedel ic sluinn na raet, tic in chiall relait asin uathadh focul fil icon Laitneoir. Ni fir on, amal asbert in Laitneoir fein: Nisi sciris nomen, cognitio rerum periit .i. atbail int aichnius inna raet meni aichnigther int ainm.


Is é a deir an Laidneoir, cé go bhfuil an Ghaeilge níos leithne i bhfocail agus litreacha, níl sí níos leithne i gcialla; óir cé go bhfuil mórán focal ag an Gael le rudaí a shloinneadh, tagann an chiall chéanna as an uathadh focal atá ag an Laidneoir. Níl sin fíor, áfach, mar a dúirt an Laidneoir é féin: Nisi sciris nomen, cognitio rerum periit.  Is é sin, éagann eolas ar rudaí mura n-aithnítear an t-ainm. 

Dar leis an Laidneoir, níl in "electricity" ach rud amháin, agus níl an Ghaeilge níos saibhre toisc go bhfuil dhá fhocal aici air. Dar leis an údar Gaelach, tá ciall dá chuid féin ag chuile fhocal. Tá chuile cheann acu uathúil, is cuma cé mhéad acu atá ann, agus tá chuile cheann acu luachmhar.