14 Meitheamh 2018

Rann as Eipic Gilgameš


Arís is arís, tagann tuile san abhainn
agus imíonn cuil le sruth na habhann.
Féachann a haghaidh ar aghaidh na gréine.
Ansin, go tobann, níl rud ar bith ann.





17 Aibreán 2018

Conas a fuair Cú Chearca a ainm?




Cú Chearca, cad as don ainm sin? Ní hansa. Bhí cailleach naofa (.i. bean rialta) darbh ainm Cearc ann. Uair amháin chuaigh Fionnchadh, mac rí Osraí, ag seilg gar dá cillín. Dhúisigh na gadhair giorria. Bhí cú ag an gcailleach agus mharbhaigh sé an giorria. Mharaigh cúnna Fhionnchaidh cú na caillí. 
“Trua sin, a Fhionnchaidh!” arsa an chailleach. “Mharaigh tú mo chú coimeádta (.i. mo mhadra faire), agus bainfidh mé neamh díot ina éiric (.i. ina dhíol).” 
“Ná goid neamh díom,” arsa Fionnchadh. “Beidh mé i mo mhadra faire agat go ceann bliana i ndíol an chú.” 
“Glacaim leis sin,” arsa an chailleach, “agus beidh Cú Chearca mar ainm ort.” 
“Aontaím,” arsa Fionnchadh, agus bhí sé amhlaidh. Is dá bhrí sin a tugadh Cú Chearca air.

10 Márta 2018

An bealach corach ó "comarbae" go "farpais"



Tá focal ag na Gáidhligeoirí nach n-aithnítear i nGaeilge. Le fírinne, tá dhá fhocal ann, co-fharpais agus farpais, ach tá an chiall chéanna acu: comórtas, mar atá le feiceáil thuas. Is focail lán-Ghaelach iad, cé nach bhfuil an stair taobh thiar díobh an-soiléir ar an gcéad amharc. Tosaíonn an scéal leis an bhfocal Sean-Ghaeilge comarbae, a chiallaíonn “heir, successor”.


Rinneadh ainmfhocal eile as, comarbus, leis an gciall “inheritance, heritage, patrimony; succession, heirship”.


Níos déanaí, shíl duine nó daoine i ré na Nua-Ghaeilge Mhoch go raibh f ann ó thús, cé go raibh sé balbh i lár comhfhocail: comhfhorbas.


Ní raibh an smaoineamh seo chomh haisteach sin, dáiríre. Tá fh balbh. Nuair a thosaíonn focal le guta uaireanta ceaptar gur thosaigh sé f  ó cheart, agus cuirtear an f ar ais. Tharla sé sin do úar na Sean-Ghaeilge, ar rinneadh fuar de, agus do úath > fuath

Céard faoin athrú séimeantach, ó “succession, heirship” go “competition”? Níl an míniú chomh deacair sin. Is minic a bhíonn coimhlint agus easaontas ann nuair atá oidhreacht agus comharbas i gceist.

Foilsíodh aistriúchán Gáidhlig de The Pilgrim's Progress le John Bunyan in Albain sa bhliain 1840 faoin teideal Eachdraidh Fhìrinneach mu'n Chogadh Naomh. Tá sampla maith ann d'úsáid an fhocail co-fharpus mar cheann de na peacaí:


Bhí an litriú comh-fharpais le feiceáil i gcló faoin am sin le deireadh caol, mar ainmfhocal baininscneach - athrú eile ar an mbealach! - agus farpuisfarpais leis féin freisin. Is focal coitieanta anois é, mar atá le feiceáil thuas agus fud an idirlín.