21 Nollaig 2021

simple rhymes

 

I lár an gheimhridh 

inniu an grianstad. 

As an lá seo amach

beidh an lá ag dul i bhfad.




An braon anuas, 

ní fios a threo ná a luas, 

gan trácht ar a chruas.  

(An aimsir i dtréimhse seo na héiginnteachta.)




10 Nollaig 2021

Madam … bidam

Seo “slisneach” a scríobhadh go luath sa séú haois déag sa LS 1347 atá anois ag Coláiste na Tríonóide agus atá ar fáil ar líne ó ISOS. Máel Íosa, a bhí ina scríobhaí, a chuir an LS le chéile.  

Tá creatlach an tslisnigh sách simplí. Ó thús deireadh níl ann ach abairtí i bpéirí atá ceangailte le chéile sa phatrún seo: Mad(h)am X, bid(h)am Y. Mad(h)am Y, bid(h)am Z, Mad(h)am Z … agus mar sin de.

Ní scríobhtar “madam” leis an -d- ach uair amháin, in  “madam rimar”. Sna habairtí eile feiceann muid “ma am”. Is féidir nach raibh sa ‘d = dh’ lárnach sin ach hiatus i nGaeilge an scríobhaí a bhreac síos an slisneach. 

Foirmeacha den chéad phearsa uatha den chopail atá sa dá bhriathar sin a leanann a chéile tríd síos:

mad(h)am = if I were 

bid(h)am = I will be

Tá cuid de na focail eile, ainmfhocail agus aidiachtaí, réasúnta cinnte, ach níl le déanamh ach buille faoi thuairim a thabhairt faoi cuid eile díobh ag an bpointe seo. An liosta: 

ruire = overlord 

ruanaid = ruanaidh = strong man 

sempar ~ seampar =  “semper” na Laidine = lasting, eternal

condiulg ~ condelcc = coindealg = covenant; counsel 

rímar = rí mór = great king ?

soichlech = soichleach = liberal, generous, hospitable (DIL) 

dreablaing ~ dreblaigg = (1) drabhlainn - trifler, idler; absurdity, sheer nonsense. (2) snarling, grumbling; grinning  (Dwelly) ??

dobur = dobhar = dark, obscure 

sindal = sindal < sinnal < sinneall < so-inneall ??

luamain = luain =  movement, vigorous exertion, hard work (FGB) 

ealcmur ~ elcmur = elcmar = envious, spiteful (DIL) 

idhland ~ idhlantt = (1) fidlann - a piece of wood used in divination and hence the divination itself (some kind of rhabdomancy or xylomancy (DIL); (2) iodhlann - bound, burst, spurt, blast (FGB)

ind righ = an rí = the king


Seo é an slisneach dá réir sin: 

Madam ruire, bidam ruanaid. - If I be an overlord, I will be a strong man. 

Madam ruanaid, bidam sempar. - If I be a strong man, I will be eternal. 

Madam seampar, bidam condiulg. - If I be eternal, I will be counsel / covenant.

Madam condelcc, bidam rímar. - If I be counsel, I will be a great king.

Madam rimar, bidam soichleach. - If I be a great king, I will be generous. 

Madam soichleach, bidam dreablaing. - If I be generous, I will be snarling. (??) 

Madam dreblaigg, bidam dobur. - If I be snarling, I will be dark / dire. (??)

Madam dobur, bidam sindal. - If I be dark, I will be ___.  

Madam sindal, bidam luamuin. - If I be ___, I will be exertion. 

Madam luamain, bidam ealcmur. - If I be exertion, I will be jealous (??). 

Madam elcmur, bidam idhland. - If I be elcmar, I will be a burst / blast. 

Madam idhlantt, bidam ind righ. - If I be a blast, I will be the king. 

Iter roilicca. tic. - Between graves / cemeteries. comes. (??) 



15 Samhain 2021

Acid Test

Seo giota gaoise ón fhichiú haois. Is cosúil gurbh é Myles na gCopaleen / Flann O’Brien / Brian O’Nolan a scríobh. Níl a fhios agam cár cuireadh i gcló é ná cén bhliain. 



Seo triail bheag réidhdhéanta a chuirfeas ar do chaoi a aithint gan aon mhoill cé acu an bhfuil an Ghaeilge go líofa (nó a mhalairt) ag éinne a chastar ort.
    Má tá (cuir i gcás) Lánasach ann darb ainm Seán, tá sé léannta agus gaoiseach go maith má chuireann sé síos a ainm mar “Seán Ó Lánasa.” Ach má scríobhann sé “Seán Ua Lánasa,” tá a Ghaeilge gann agus an beagán atá aige gan a bheith maith. Agus (faraor!) má bhaisteann sé “Seaghán Ua Lánasa” air féin, bí cinnte gur duine bocht seachránach gan foghlaim gan chiall atá buailte leat.

    Here is a little ready-made test which will allow you to know at once whether or not anyone you meet has fluent Irish.
    If, for example, he happens to be a Lánasach named Seán, he is learned and wise indeed if he puts his name down as “Seán Ó Lánasa.” And if he writes “Seán Ua Lánasa,” his Irish is scanty and the little he has is weak. And (alas!) if he calls himself “Seaghán Ua Lánasa”, you can be sure that you have met a misguided and ignorant person. 


24 Iúil 2021

Gabhar nó capall bán?

“Gabar” leis an litir ‘a’, truailliú den fhocal “caper” atá ann. “Gabor” le “o”, áfach, is ainm don each é. Agus is “breac” a truaillíodh ann .i. “goor” gach solas ansin, mar sin tugtar “goar” ar an each geal, srl. Cibé dath eile atá ar an each, má tá beagán den gheal ann, is “goor” a ainm, óir is as an dath is airgeadúla atá  ann a ainmnítear é. Chuir an file Gaelach ‘b’ leis ar scáth an bhinnis, toisc go raibh “gobar” níos binne leo ná “goor”, dá bhrí sin is “gobar” a ainm. 



19 Iúil 2021

Spiorad na Talún

Is ortha Navajo é seo a fuair an teangeolaí Washington Matthews (a rugadh in Éirinn sa bhliain 1843) timpeall 120 bliain ó shin agus a foilsíodh sa bhliain 1907 in University of California Publications in American Archaeology and Ethnology, vol. 5 No. 2.

Hayoołkááł bee hooghangi …

I dteach na camhaoire, 
Ar bhonn na camhaoire,  
Ar chonair na camhaoire, 
A Haashchʼééłtiʼí! 

Is iad do chosa mo chosa. 
Is iad do ghéaga mo ghéaga. 
Is í cholainn mo cholainn. 
Is í d’intinn m’intinn. 
Is é do ghuth mo ghuth. 
Is iad d’eití m’eití. 

Tá áille romhatsa, ta áille romhamsa. 
Tá áille i do dhiaidh, tá áille i mo dhiaidh. 
Tá áille fútsa, ta áille fúmsa. 
Tá áille os do chionn, tá áille os mo chionn. 
Tá áille umat, tá áille umam. 

Hózhǫ́ náhásdlį́į́ʼ. 
Hózhǫ́ náhásdlį́į́ʼ. 
Hózhǫ́ náhásdlį́į́ʼ. 
Hózhǫ́ náhásdlį́į́ʼ. 
In áille atá sé déanta.




19 Meitheamh 2021

Ogham


ADCOTA AES ALLUD
Ad-cota áes allud.
Faigheann aois alladh (.i. clú).



ag léamh ó dheis go clé

FERR MUG MARBAD
Is fearr moghsaine (a bheith i do sclábhaí) ná do mharbhadh.



FIDNEMED
fiodhneimheadh
.i. doire naofa



ag léamh ó dheis go clé

GEL CECH NDERG

 

06 Meitheamh 2021

An tSeanbhean Bhocht

Bhí seanbhean ina cónaí i dteach beag lena cat, Tadhg, amuigh faoin tuath áit éigin in Éirinn. Ag teacht abhaile ón séipéal Lá Fhéile Pádraig di, céard a chonaic sí ach duine den aos sí (.i. leprechaun, céard eile?) i bhfolach taobh thiar de sceach. Thug sí léim agus rug sí greim ar an bhfear beag. "Tá mé fair caught," adúirt an lucharachán agus thug sé trí wishes di. "Fan go bhfeice mé ...," a deir sí. "Is mian liom a bheith saibhir in áit a bheith bocht." Bingo! Bhí milliún punt i nótaí beaga i mála faoin sceach. Rinne sí a machnamh nóiméad eile agus dúirt, "Is mian liom a bheith óg agus álainn." Bingo! Bhí sí óg agus álainn. Chaith sí cúpla nóiméad eile ag machnamh ar a tríú mian, agus ansin dúirt sí, "Is mian liom mo chat beag, Tadhg, a bheith ina fhear óg dóighiúil." Bingo! Bhí Tadhg ina fhear óg dóighiúil. Is ar éigin a chreid sí é seo, agus d'exclaimáil sí, "A Thaidhg, an tusa atá ann dáiríre?" Labhair an t-ógfhear dóighiúil agus dúirt, "Is mé, agus nach bhfuil aiféala ort gur ghearr tú mé?"

Chuir mé Béarla ar an scéal grinn seo na blianta ó shin. Níor aistrigh mé “wishes”. Ní raibh mé cinnte ag an am sin cén focal a bheadh oiriúnach. Níl mé cinnte inniu. Tá trí rogha ann, agus seo iad na vótaí a fuair siad i bpobalbhreith a rinne mé ar Twitter an lá cheana. Maidir le “drinnrosc,” bhí sé in úsáid go coitianta i nGaeilge Mheánaoiseach.